Zagan
Historia
Według podań miasto zostało założone ok. roku 700 przez Żagannę, słowiańską księżniczkę, córkę Wandy, wnuczkę Kraka. Według danych historycznych Żagań został założony w 2. połowie XII wieku przez księcia Bolesława IV Kędzierzawego jako gród i strażnica przy przeprawie przez Bóbr.
Pierwsza historyczna wzmianka o Żaganiu pochodzi z dokumentu wystawionego dla klasztoru lubiąskiego przez księcia w roku 1202, w którym występnują świadkowie: comes Stephanus castelanus de Sagan, Vizalus de Novocastro (Kasztelanowie: Stefan z Żagania, Witosław z Nowogrodu Bobrzańskiego). W układzie z 1227, zawartym między biskupem wrocławskim Wawrzyńcem a Henrykiem Brodatym w sprawie dziesięcin, wzmiankowana jest kasztelania żagańska.
Dokument świadczy o napływie niemieckich kolonistów na te tereny. Zastosowano dla nich odmienny niż dla Polaków sposób płacenia dziesięciny. Ludność rodzima z okolic Żagania dostarczała miód, zaś nowi przybysze rozliczani byli pieniędzmi. Około 1230 roku żagański gród kasztelański, położony na skarpie w pobliżu dzisiejszej wsi Stary Żagań
(wówczas przygrodowej osady targowej), strawiły niemal doszczętnie
płomienie. Grodu jednak nie odbudowano. Postanowiono przenieść go na
nowe, dogodniejsze miejsce przy brodzie prez rzekę. Tędy wiodła droga
handlowa, która stała się szybko najważniejszą kupiecką arterią
przebiegającą przez północne tereny, tzw. Niski Trakt. Bulla papieża Innocentego z 1245 wymienia wśród innych grodów śląskich także Żagań.
Nie zachował się akt nadania praw miejsckich dla Żagania, skąd dokładne ustalenie daty lokacji jest niemożliwe. Powszechnie utrzymuje się, że nastąpiła on po roku 1253 (lokacja Głogowa, a przed lokacją Szprotawy z 1260,
która miała być wprowadzona na wzór Żagania. Wytyczony został plac
targowy wraz z odchodzącymi do niego we wszystkich kierunkach ulicami.
Na jego środku powstał drewniany ratusz. W granice nowego miejskiego organizmu włączono również gród kasztelański (później zajęty przez klasztor augustianów. Umocnienia Żagania rozrastały się stopniowo. Początkowo drewniano-ziemne, w wieku XIV zaczęły ustępować kamiennym murom, które rozbudowane aż do XVI wiekuBóbr,
od południa młynówka, zaś od północy skarpa. Jedynie od strony
wschodniej nie było naturalnych zabezpieczeń. Żagań otrzymał prawo
połowu ryb w Bobrze milę w dół i w górę rzeki, prawo użytkowania lasu
książęcego na budulec i drzewo opałowe, 50 łanów ziemi, połowę
drogowego cła książęcego i kupowania towarów w mieście, prawo stawania
na Bobrze i przyległych dopływach młynów. Z powstaniem miasta na
prawach niemieckich nie znikł jednocześnie dawny, grodowy porządek
oparty na kasztelanie. Imiona kasztelanów występują w dokumentach aż do
końca XIII wieku. stanowiły cały system umocnień. Dodatkowo miasto chroniła od zachodu rzeka
Z 1280
roku pochodzi dokument potwierdzający miejski charakter Żagania.
Nastąpiło wówczas znaczne powiększenie powierzchni miasta w kierunku
wschodnim (od linii dzisiejszej ulicy Długiej po ulicę Wałową. Na nowym
obszarze miasta wytyczono plac, zwany do XIX wieku Nowym Rynkiem (obecnie plac Słowiański). Zamek książęcy musiał powstać do 1299 roku, wtedy to bowiem zakonnicy augustiańscy otrzymali od księcia na własność dawną siedzibę kasztelana – pierwszy żagański zamek.
Także rok 1284 obfitował w ważne wydarzenia w dziejach miasta. Do Żagania przybyli wówczas zakonnicy z dwóch zgromadzeń: z Saksonii – franciszkanie, a z Nowogrodu Bobrzańskeigo – augustianie. Jednocześnie bracia: pierwszy książę żagański Przemko i książę ścinawski Konrad II Garbaty, wymienili się swoimi ziemiami. Prawdopodobnym motywem wymiany był fakt zależności Przemka od Henryka IV Probusa.
Wrocławski książę wolał mieć za sąsiada związanego ze sobą księcia, niż
negatywnie nastawionego Konrada II. Augustianie po przybyciu do miasta
przejęli opiekę nad kaplicą szpitalną pw. Ducha Świętego, kaplicą dla
trędowatych nad Bobrem (usytuowaną w miejscu, gdzie stoi obecnie kościół pw. Krzyża Świętego), kaplicą pw. św. Wincentego w Starym Żaganiu
oraz dawnym kościołem grodowym, farą miejską. Opat został zobowiązany
do opieki duszpasterskiej nad miastem. Od tej pory, aż do rozwiązania
tutejszego klasztoru augustianów w 1810 roku, żagańscy opaci byli jednocześnie proboszczami parafii miejskiej. Franciszkanie
osiedlili się w nowej, wschodniej części miasta. Wkrótce z fundacji
Konrada II powstał ich kościół pw. świętych Piotra i Pawła oraz
przylegający do świątyni od strony północnej klasztor.
Nowy miejski organizm kształtował się stopniowo. W dokumentach dotyczących Żagania od końca XIII wieku po początek XIV występują jako świadkowie: scultetus lub scholze (sołtys), richter, erbichter lub judex hereditanus (sędzia), advocatus Saganesis (wójt). W dokumencie z 1303 roku po raz pierwszy pojawia się Hertelinus, magister civium (burmistrz). Rada miejska składała się z 4 do 8 członków. Zachowała się przy dokumentach z 1303 i 1305 roku pieczęć miejska z napisem: SIGILLV BVRGENSIVM DE SAGANO. Na podstawie rysunku zawartego na pieczęci opracowany obecny herb Żagania, podkreślający rolę księcia jako fundatora miasta. W pierwszej połowie XIV wieku powstała przy klasztorze augustianów
szkoła. Nie była to typowa, przyklasztorna szkoła, gdzie ograniczano
się do przekazania podstaw pisania i czytania. Dziś można by ją
określić jako placówkę stopnia średniego o profilu humanistycznym. Obok
nauk elementarnych wykładano tam teologię i prawo, muzykę i retorykę,
uczono pisania listów, czytania prozy i poezji. Na charakter
kształcenia wskazywał też zbiór biblioteczny. Wśród ksiąg nie brakowało
dzieł z zakresu nauk ścisłych i medycyny. Pod koniec XIII wieku wzmiankowana jest villa piscatorum
(osada rybacka) znajdująca się na lewym brzegu rzeki. Na początku wieku
XIV w miejscu brodu na rzece powstał drewniany most. Odnotowano
działających w mieście majstrów piekarskich, rzeźnickich, szewskich,
tkackich, kowalskich i kramarzy. W tym samym czasie w Żaganiu pojawili
się bednarze, krawcy i kuśnierze. Działała także łaźnia miejska. Na
rzece i kanale powstawały młyny.
W XIV wieku działał w mieście cech kupców zajmujących się handlem dalekosiężnym. Powstał wtedy targ solny, zaś w dniu św. Michała archanioła, 29 wrześniaJarmarkiem Michała. Z roku 1337 pochodzi wzmianka o wytopie żelaza ze złóż rudy darniowej, znajdującej się w lesie na południe od miasta. Z okresu rządów Henryka III zachowało się kilka srebrnych kwartników. Jedyną znaną monetą Henryka IV jest srebrny kwartnik o średnicy 20 mm. organizowano coroczny jarmark, zwany
Czasy Piastów śląskich w Żaganiu skończyły się bezpowrotnie w 1472 roku, kiedy to Jan II Żagański sprzedał księstwo żagańskie książętom saskim: Ernestowi i Albrechtowi za 50000 florenów węgierskich.
Później księciem na Żaganiu został legendarny Wallenstein, najważniejsza osoba w cesarstwie.
Znaczącym ośrodkiem kultury i nauki był klasztor augustianów, w którym prowadzono obserwacje astronomiczne (m.in. przez Jana Keplera), zgromadzono wspaniały księgozbiór w klasztornej bibliotece, prowadzono prace nad reformą edukacji na Dolnym Śląsku, a także zamontowano pierwszy w Europie piorunochron na kościelnej wieży. Pod koniec XVIII w. Żagań dostał się pod panowanie rodu Bironów a później Talleyrandów.
Na ten okres przypada tzw. "złoty wiek" Żagania, z imponującymi
inwestycjami w architekturę i sztukę. Bywali wówczas w tym mieście
artyści formatu Franciszka Liszta. Postacią-symbolem tych czasów jest piękna i inteligenta księżna Dorota, córka Piotra Birona.
